You are here

Stroomdossier: Kolen

In de stroomdossiers legt WISE uit hoe het precies zit met groene stroom en grijze stroom. In dit dossier de grootste klimaatvervuiler, de kolencentrales. Lees hier het hoe en waarom:

Waarom hebben we steeds meer stroom van vervuilende kolencentrales?

35% van onze stroomproductie komt van kolencentrales
De productie van elektriciteit uit steenkool is in 2015 opnieuw gestegen. Er werd in ons land 39 miljard kWh. aan elektriciteit opgewekt uit steenkool, 35% van de totale elektriciteitsproductie. De totale productie nam in 2015 met bijna 7 miljard kWh toe tot 110 miljard kWh. Het is het vierde jaar op rij dat de elektriciteitsproductie uit steenkool toenam. De productie van elektriciteit uit steenkool bereikte in 2015 het hoogste niveau sinds 1990 (CBS nieuwbericht 2016, Elektriciteitsproductie uit steenkool opnieuw hoger).

Hoeveel kolencentrales zijn er nog in Nederland?
In de afgelopen twee jaren (2015-2016) zijn er in Nederland drie moderne kolencentrales geopend en zijn er drie oude kolencentrales gesloten. In 2017 worden er nog eens twee kolencentrales gesloten. De nieuwe centrales compenseren het verlies aan capaciteit van de oude centrales meer dan goed, zo groot zijn ze, De totale capaciteit van elektriciteit uit kolen is fors toegenomen, daar waar juist een daling van de capaciteit noodzaak is om Nederland te laten voldoen aan de internationale klimaatafspraken.
De centrales uit de jaren negentig, samen met de 3 nieuwe centrales, stoten samen 31,4 megaton CO2 uit. Dat is 16 procent van alle CO2 die in Nederland de lucht in gaat.

Een nieuwe, ‘efficiëntere’ kolencentrale stoot nog steeds 2 keer zoveel CO2 uit als een gascentrale. Veel gascentrales staan nu uitgeschakeld, terwijl kolencentrales op volle toeren draaien. 

Kosten van kolenstroom
Stroomopwekking met kolen kost ca. 6 ct/kWh, op moment van schrijven waarschijnlijk nog minder, gezien de lage kolenprijzen. Het is de goedkoopste manier van stroom produceren. Kolencentrales hebben recent miljarden aan subsidiebedragen ontvangen voor het aankopen van emissierechten en voor het bijstoken van biomassa.

Herkomst van kolen

Bron: CBS 2014, Ingevoerde steenkool naar herkomst

Er zijn verder erg weinig actuele gegevens bekend over de herkomst van kolen, omdat de sector verstoppertje speelt met de cijfers, zie vn.nl/waar-komen-onze-kolen-vandaan.

De bewezen wereldvoorraad kolen is nog goed voor 114 jaar productie (op het productieniveau van 2015, BP, Coal 2015 in review). Vergeleken met andere fossiele brandstoffen hebben kolen de grootste reserve/productie verhouding. Toch kan het snel gaan met onze kolenvoorraad: bij een niet ondenkbare groei van de productie van 5% per jaar (gemiddelde productiegroei in de afgelopen jaren!) is de wereldvoorraad nog maar goed voor 38 jaar (Steenkool - de getallen, Frietema de Vries).

Zijn kolencentrales echt zo slecht voor klimaat, mens en milieu?

Efficiëntie en broeikasbijdrage van kolencentrales
Kolencentrales zijn erg inefficiënt in het omzetten van brandstof naar elektriciteit, de modernste centrales halen een rendement van maar 46%. De modernste gasgestookte centrales halen een rendement van boven de 60%. Kolencentrales hebben bovendien de hoogste broeikasbijdrage van alle vormen van elektriciteitsproductie met fossiele brandstoffen. Bij het verstoken van kolen komt 798 gram CO2eq per kWh vrij, afhankelijk van de leeftijd en het type van de kolencentrale. De bandbreedte van de emissie van kolencentrales ligt volgens het IPCC op 740 (min), 820 (mediaan) en 910 (max) gCO2eq/kWh (IPCC, 2014).

Bij het stoken van aardgas (conventioneel) komt 396 g CO2eq/kWh vrij, minder dan de helft van kolen. Elektriciteitsproductie via aardgas met warmtekrachtkoppeling heeft een broeikasbijdrage van 298 g CO2eq/kWh, slechts 37% van de broeikasbijdrage van kolen (cijfers uit Onderzoek duurzaamheid Nederlandse Stroomleveranciers).

Gezondheidseffecten en andere milieueffecten
Volgens de website van Natuur & Milieu: "Kolencentrales stoten ook stikstofdioxide, zwaveloxide en kwik uit. Deze stoffen hebben zeer schadelijke gevolgen voor natuur en gezondheid: mensen in Nederland leven gemiddeld vier maanden korter door luchtverontreiniging met stikstofdioxide. En kwik, een giftige stof die zorgt voor cognitieve stoornissen zoals een verminderd IQ, komt via schelpdieren en vissen in o.a. zeehonden en zelfs mensen terecht. Lees hier meer over de gezondheidseffecten van kolencentrales." 

Arbeidsomstandigheden en mensenrechtenschendingen in de kolenmijnbouw
Steenkoolmijnbouw heeft diverse effecten op de omgeving, zoals landschapsaantasting, gedwongen relocatie van lokale gemeenschappen, aardverschuivingen en emissies van fijnstof. Arbeidsomstandigheden zijn vaak slecht en het werk is gevaarlijk, er bestaan aanzienlijke gezondheidsrisico's voor zowel mijnwerkers als omwonenden.
In de steenkoolmijnen in Columbia en Zuid-Afrika vinden diverse schendingen plaats van mensenrechten, arbeidsrechten en nog veel ergere zaken, zoals de tienduizenden slachtoffers van het paramilitair geweld in de Colombiaanse mijnbouwregio Cesar ondervonden. PAX heeft hierover een campagne lopen genaamd bloedkolen.

Zijn kolencentrales groener te maken en hebben zij een rol in de duurzame energietransitie?

Kan een kolencentrale duurzamer gemaakt worden?
Het verstoken van kolen is geen efficiënte manier van energie produceren. Kolen heeft dan ook de hoogste CO2-emissie van alle vormen van elektriciteitsopwekking. Daarnaast is het een fossiele brandstof waarvan elke inzet onherroepelijk leidt tot het vegroten van het klimaatprobleem. De technologisch ontwikkeling om efficiëntere kolencentrales te maken is traag verlopen en heeft geleid tot marginale rendementsverbeteringen, helemaal als we rendement en CO2-emissies vergeleken met second best oplossingen als aardgascentrales. De Maasvlakte centrales 1 en 2 die dit jaar gesloten gaan worden stammen uit de jaren '80, hebben een rendement van 38% en een uitstoot van 900 gCO2/kWh. De nieuwste centrales hebben en rendement van 46% en een uitstoot van 743 gCO2/kWh. Dat lijkt misschien een aardige verbetering, het helpt alleen niet veel omdat absoluut gezien de emissie nog steeds veel te hoog is. Ter vergelijking: een aardgascentrale met WKK heeft een rendement van 62% en een emissie van 298 gCO2/kWh; een windmolen heeft een broeikasbijdrage van 12 gCO2eq/kWh.

Ook actueel is de discussie over het bijstoken van biomassa in kolencentrales. In 2014 lag volgens onze berekening de gemiddelde inzet van biomassa in kolencentrales op 1,7%. Naar verwachting is dat percentage inmiddels flink opgelopen dankzij nieuwe subsidies in het kader van het energieakkoord. Het is zeer de vraag of biomassa bijstook een bijdrage kan leveren aan het verminderen van CO2-uitstoot van kolencentrales. Zie verder -> Stroomdossier Kolen met biomassa bijstook.

Door de industrie worden ook mogelijkheden gezien om de uitstoot van kolencentrales af te vangen en op te slaan. Dit noemt men Carbon Capture & Storage (CCS). Dit zijn technieken die gepaard gaan met grote onzekerheden en nog in een experimenteel stadium verkeren. Bovendien kost CCS ca 40% van de energie die in de kolencentrale opgewekt is. Daarbij biedt het reële vooruitzicht voor opslag in lege gasvelden op zee slechts een zeer beperkte opslagcapaciteit. Als CCS al nuttig zou kunnen zijn voor de energietransitie, pas deze dan niet toe op kolencentrales, maar op andere, minder vervuilende energiecentrales.

Zijn kolencentrales nodig voor de energietransitie?
De kolencentrales zelf, maar ook ander maatschappelijke partijen, claimen dat kolencentrales onontbeerlijk zijn om de periode te overbruggen totdat er voldoende groene stroom gerealiseerd is. Diverse onderzoeken tonen aan dat dit niet juist is.
Natuur & Milieu zegt hierover in haar Energievisie 2035 voor Nederland: "Alle kolencentrales zijn in 2035 al geruime tijd dicht. Kolencentrales zijn erg vervuilend, stoten gemiddeld de meeste CO2 uit en brengen schade toe aan natuur en gezondheid. Ze zijn ook niet nodig. Nederland beschikt over voldoende andere capaciteit om het wegvallen op te vangen. Het sluiten van alle kolencentrales levert 4,7 miljard euro maatschappelijke winst op; bijvoorbeeld voor klimaat en gezondheid en ook duurzame energieproductie."
Het energy (r)evolution scenario van Greenpeace kijkt op wereldschaal: in 2050 zijn dan overal op de wereld kolen als brandstof uitgebannen en vervangen door duurzame energiebronnen. "Er bestaan geen zwaarwegende economische of technische belemmeringen op de weg naar 100% duurzame energie in 2050" zo stelt het rapport." (Greenpeace International, Report 5th edition 2015 world energy scenario)

WISE wil dat de kolencentrales dicht gaan

Hebben kolencentrales een toekomst?
Het wordt een immense opgave om de in Parijs gestelde doelen voor vermindering van CO2-emissies te halen. En laten we niet vergeten dat deze politieke doelen weinig ambitieus zijn, vergeleken met de werkelijke maatschappelijke opgave, die we vanuit wetenschappelijk inzichten hebben om verdere mondiale opwarming en zeespiegelstijging af te remmen.

In principe moet alle CO2 die vastgelegd zit in fossiele brandstoffen diep in de bodem blijven. Elke ton fossiel CO2 die we de lucht in gooien is een onomkeerbare bijdrage aan het klimaatprobleem. Overgangstijd voor een transitieperiode is ons eigenlijk niet gegund. In deze situatie van hoge urgentie vindt WISE het hoogst onverstandig om door te gaan met elektriciteitsproductie op basis van kolen. Als er dan toch fossiele brandstoffen nodig zijn voor de energietransitie, gebruik dan aardgasgestookte elektriciteitscentrales met warmtekrachtkoppeling (WKK), dat beperkt de broeikasemissie al met bijna tweederde (63%)!

Het grote verschil tussen kolen (ca. 800 g CO2eq/kWh) en aardgas + WKK (ca. 300 g CO2eq/kWh) maakt ook dat alle pogingen om kolencentrales te verduurzamen tevergeefs zijn. Ook met bijstook van biomassa (596 g CO2eq/kWh) of met CO2 afvang en opslag.

Vind jij ook dat kolencentrales dicht moeten? Lees verder wat jij zelf kan doen:

Doe mee en draag bij aan een groenere stroomvoorziening!

Wat kan jij doen?

 

Lees ook onze andere stroomdossiers

Page last updated: 16-02-2017